Rozmowa wokół książki „Rekapitulacja” prof. Ryszarda Legutki, zorganizowana przez Fundację Polska Wielki Projekt, miała charakter szerokiego, wielowątkowego podsumowania jego drogi intelektualnej, biograficznej i politycznej, ale jednocześnie jest żywą debatą. Całość nie układała się w prostą laudację ani w jednowymiarowy wywiad, lecz w narrację o dojrzewaniu, rozczarowaniach i sporach z nowoczesnością.
Prowadzący spotkanie, Antoni Opaliński, od początku proponował odczytanie książki jako czegoś więcej niż wspomnień. Podkreślił jej charakter „polskiego Bildungsromanu”: opowieści o formowaniu się inteligenta w realiach PRL, o fascynacjach i porzuceniach kolejnych intelektualnych dróg, ale też jako traktatu filozoficznego i rozliczenia z własnym zaangażowaniem politycznym. W jego ujęciu Rekapitulacja jest również kolejnym głosem w długiej tradycji polskiej inteligencji zmagającej się z losem narodowym i pytaniem o suwerenność.
Sam prof. Legutko, odpowiadając, konsekwentnie dystansował się od tonu autobiograficznej mitologii. Wspomnienia z dzieciństwa w PRL-u – zwłaszcza te dotyczące rodziny przesiedlonej z Kresów i wychowania na peryferiach Krakowa – interpretował jako świadectwo pewnego etosu: potrzeby „humanizacji życia”, wprowadzania ładu, formy i aspiracji kulturowych w rzeczywistości szarej i ideologicznie opresyjnej. Szczególną rolę przypisywał matce, która – mimo braku formalnego wykształcenia – była nośnikiem ambicji kulturowej i obyczajowej. Ten wątek prowadzący od prywatnego doświadczenia do refleksji o formowaniu elit został przez publiczność odebrany jako jeden z najbardziej poruszających fragmentów rozmowy.
W części poświęconej studiom i filozofii prof. Legutko mówił o początkowym zachwycie „wielką prawdą”, który szybko zderzył się z instytucjonalną rzeczywistością akademicką. Opisywał rozproszenie, pokusy różnych szkół i nauczycieli oraz długie dojrzewanie do własnej drogi filozoficznej. W jego wypowiedziach wyraźnie wybrzmiewała ambiwalencja wobec filozofii analitycznej i Szkoły Lwowsko-Warszawskiej: z jednej strony uznanie dla precyzji myślenia i „higieny intelektualnej”, z drugiej – przekonanie, że nie prowadzą one do odpowiedzi na najważniejsze pytania o dobro, prawdę i naturę człowieka. Prowadzący i słuchacze odczytywali ten fragment jako świadectwo napięcia między intelektualnym rygorem a potrzebą sensu, które dla Legutki nigdy nie zostało całkowicie rozwiązane.
Istotną część rozmowy zajęło doświadczenie Marca ’68 i relacji polsko-żydowskich. Legutko podkreślił, że w jego młodzieńczym doświadczeniu temat ten długo pozostawał abstrakcyjny i propagandowy, dopóki nie nabrał realnego wymiaru poprzez wyjazdy konkretnych kolegów. W późniejszych refleksjach, zarówno w książce, jak i w rozmowie, dominował ton pesymizmu: autor mówił o narastającej łatwości oskarżeń o antysemityzm i o tym, jak pojęcie to zaczęło funkcjonować jako uniwersalna etykieta dyskwalifikująca. Pytania prowadzącego sugerowali zdziwienie i rozczarowanie brakiem „racjonalnego kompromisu” w relacjach polsko-izraelskich, natomiast Legutko odpowiadał, że negatywne stereotypy dotyczące Polski są na tyle silne, iż często paraliżują nawet pragmatyczne inicjatywy polityczne.
Najbardziej polemiczny i emocjonalny fragment rozmowy dotyczył jednak Unii Europejskiej i doświadczenia Legutki jako europosła. Autor Rekapitulacji prezentował jednoznacznie krytyczną diagnozę: w jego ocenie obecne instytucje unijne nie dążą do kompromisu ani pluralizmu, lecz do podporządkowania i marginalizacji państw niezgadzających się z dominującym modelem ideologicznym. Opisując swoje rozmowy z Ursulą von der Leyen, prof. Legutko akcentował ich czysto instrumentalny charakter i brak przestrzeni na debatę o legitymacji władzy. W tej części prowadzący pozwolił sobie na ironiczne komentarze, a publiczność reagowała żywo, co pokazywało, że ten wątek jest dla wielu uczestników najbardziej aktualny i kontrowersyjny.
Z sali padały pytania o rozczarowanie Polską po 1989 roku, elitami intelektualnymi, językiem politycznym Zachodu. Jeden z rozmówców zauważył, że książka może być czytana jako opowieść o kolejnych fascynacjach i porzuceniach: PRL, liberalizmie, Anglii, Unii Europejskiej. Legutko przyjął to odczytanie, podkreślając jednak, że nie chodzi o kapryśną zmienność poglądów, lecz o konsekwentne zderzanie ideałów z rzeczywistością, która je kompromituje.
Cała rozmowa pozostawiła wrażenie intelektualnej szczerości połączonej z wyraźnym pesymizmem. Prowadzący starał się równoważyć krytyczny ton autora, wydobywając z książki również wątki formacyjne i kulturowe, natomiast uczestnicy spotkania często wzmacniali diagnozy Legutki, widząc w nich potwierdzenie własnych doświadczeń. Rekapitulacja jawiła się w efekcie nie tylko jako osobiste podsumowanie, lecz jako świadectwo szerszego kryzysu zachodniej kultury, opisane z perspektywy filozofa, który coraz mniej wierzy w możliwość kompromisu, ale nie rezygnuje z obowiązku stawiania pytań.
Na koniec warto zacytować dwie opinie o książce prof. Ryszarda Legutki "Rekapitulacja":
Książka o zdobywaniu mądrości napisana przez najmądrzejszego człowieka, jakiego spotkałem. Autobiografia intelektualna na tle bezpardonowej analizy upadku naszej cywilizacji. Gorzki ma smak, lecz odświeżający. Nie pozostawia złudzeń, ale pokazuje dobrą drogę." prof. Andrzej Nowak
"Rewelacyjna książka. Z pozoru duchowa autobiografia wybitnego uczonego i uważnego świadka naszych czasów; w istocie odkrywczy i wielowymiarowy obraz drugiej połowy XX wieku i początku XXI, kreślony ręką filozofa, który postrzega świat w kontekście dominujących idei i trendów intelektualnych." Antoni Libera
https://www.wydawnictwofronda.pl/ksiazki/rekapitulacja
Relacja: Bernard